سازه های کوبه ای را عموماً می توان به چهار دسته تقسیم کرد .

1.                   گروهی که برروی آنها پوست کشیده شده و با دست یا چوب نواخته می شوند.

مانند: دف- تمبک- دایره- نقاره- تاس.

2.                   گروهی که برهر دو سطح بالایی و پایینی آنها پوست کشیده شده وبا ضربه دست یا چوب به یک یا هر دو طرف پوست نواخته می شوند. مانند: دهل- طبل- دمام.

3.                   گروهی که از دوتکه فلز یا چوب ساخته شده وبرهم کوبیده می شوند.

مانند: سنج- قاشقک.

4.  گروهی که جنس آنان از فلز است ویه وسیله کوبیدن چکش برلبه یا روی آنها ایجاد صدا می کنند.

مانند: ناقوس- جرس.

انواع سازه های کوبه ای ایرانی :

با استناد به شواهد تاریخی سازهای کوبه ای که از دیرباز در ایران مطرح بوده اند.

عبارتند از :


1) دهل

2) نقاره

3) کوس یا گورگه

4) طبل

5) طبل مخنثان

6) طبل غاری

7) طبلک باز

8) طبل آویز

9) جام یا دنبلک

10) تمبک یا دنبک

11) تاس

12) تال

13) دبدبه

14) دزبوله

15) چالپره

16) تبیره

17) دایره

18) دایره زنگی

19) آیینه پیل

20) قدوم کوبه

21) کوبه

22) فنجان

23) سنج یا ضرب

24) بشکن

25) زنگ

26) جرس

27) مندل

28) چغانه

29) ابرنجن یا جلاجل

30) خم

31) دمام

32) زنجیر

33) قاشقک

34) رق

35) غوغا

36) چوبک زن

37) مقرعه

38) خنبک

39) درای

40) دف

41) دربوکه

42) تبوراک 

 


نگرشی به تاریخ دف و دف نوازی

آنچه از مشاهده اسناد تاریخی در تمام ادوار به عمل آمده بیانگر این واقعیت است که سازه های کوبه ای از کهن ترین و بدوی ترین سازهای مورد استفاده بش می باشند که از چگونگی پیدایش ، سیرتکامل و گسترش این سازها اطلاع دقیقی در دسترس ما قرار ندارد. البته با تکیه به اسناد موجود و مطالعه و تحقیق در اشیاء و لوح های باستانی به جای مانده از ادوار مختلف تاریخی می توان دوره ای کوتاه از سگذشت سازهای کوبه ای را مورد بررسی و پژوهش قرار داد و با اتکا به همین شواهد و اسناد، امروزه پژوهشگران توانسته اند بخشی از این اطلاعات را در اختیار علاقه مندان قرار دهند . دف نیز یکی از کهن ترین انواع سازهای کوبه ای می باشد که در ادوار مختلف همراه مورد توجه و استفاده بوده است.

نگرشی به تاریخ دف قبل از اسلام

یکی از مهمترین سازهای کوبه ای که از دیرباز معمول و متداول بوده دف است که به لحاظ سادگی ساختمان و قداست همیشه مورد توجه مردم بوده است .

دف به نام های مختلف از قبیل:

دایره ، چنبر، کمبر( به زبان پهلوی) مربع- مزهر (Mazhar) عربانه، طار، دوپ، دَب، دریه( لهجه افغانی) دیره (به زبان ترکی) "دوب" در زبان سومری به معنی لوحه و خط است ، از این زبان وارد اکدی شده " دوپو" و " توپو" گردیده است واز این زبانها وارد ارامی شده "دوپ" گردید، ونیز به معنی لوحه وصفحه گرفته شده وبعدها در زبان عربی "دف" نام گرفت و به معنی لوحه نیز بکار رفته است.(حاشیه دکتر معین بر برهان قاطع، نقل از فرهنگ ایران باستان).

آداپا:

از جمله سازهایی که در هزاره سوم و چهارم قبل از میلاد نز سومریان رواج داشته دایره دستی به نام آداپا «adapa» بوده که بعدها آن را دوپ نامیدند و در زبان عربی به دف تبدیل شده است .

عربانه:

به فتح اول وثانی وبای ابجد با لف کشیده و نون مفتوح به معنی دف ودایره باشد و برخی نیز دایره حلقه دار را گویند.

تَبَنک:

به فتح اول و ثانی وشکوت ثالث و کاف فارسی آوازی نیز گویند بلند و تنبک مانند صدای ناقوس وبه معنی دف و دهل هم آمده است.

تبوراک:

در برهان قاطع آمدم است: « ... دف و دایره را نیزگویند».

جلاجل:

با جیم وبروزن زلازل سنج دایره را گویند وبه معنی دف ودایره هم آمده است.

تاریخ دف بعد از اسلام

در روزهای نخست کار سپاهیان اسلام موزیک ایشان به وسیله دف چهارگوشه و نای زبانه دار تأمین می شده است . پس از ظهور اسلام در شبه جزیره عربستان و با توسعه این قلمروکه به فتح ایران نیز منجر شد، اعراب نواختن دف را از ایرانیانی که به عنوان اسیر جنگی در میان آنان بودند آموختند و این ساز بتدریج جای خویش را در میان اقشار مختلف عرب آن زمان گشود. دف در اروپا نیز معمول شد، به قسمتی که وقتی در ارکسترهای بزرگ کم وبیش جای گرفت. مصنفان اروپایی براین ساز نیز در ساخته های خود جایی در نظر گرفتند که به عنوان نمونه می توان از شرکت دف در قطعه اورتوری به نام پرسیوزا (perciosa) ساخته وبر«weber» نام برد.

" در متوان عرب از سازهای متعدد به وفور نام برده شده است که از جمله آنها مزهر(عود) تران (عود) موتّر(کلّاً زهی ها)، مزمار( نای قمیش دار)، دف(دایره)، جلاجل(زنگها) و ناقوس (زنگوله) را می توان نام برد . "

در کتاب تاریخ موسیقی خاور زمین ذکر شده که« لمک در سنتهای موسیقی عرب نیز برای خود جایی دارد، به این معنی که او را مخترع عود می دانند وتوبل پسر او آورنده طبل و دف و... است ».

عمروبن امیئه ذمیری که بابا عمر ویا عمروعیار نیز خوانده شده است ، به گفته اولیا چبلی در جشن ازدواج حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه(س) دایره (دف) نواخته است . در جریان جنگها نیز برای تشدید روحیه ونپرستی و آزادی خواهی سربازان اسلام از دف استفاده می شده به طوری که" در جریان جنگ احد (625 میلادی) زنان به سر دستگی هند بنت عقبه، با خوانندگان آوازهای جنگی و ندبه به خاطر از پای افتادگان جنگ و نواختن دفوف(جمع دف)، از رنج و مشقت سفرکاروان قریش می کاستند " نقل است که زنان مدینه به هنگام استقبال از حضرت محّمد(ص) نغمه های زیبایی به همراهی دف(غربال) در بامهای خانه ها از ایشان استقبال کردند.

ابن الزناد از پدرش نقل می کند که وقتی پیغمبر اکرم (ص) با بنی نظیر جنگ می کرد، حضرت آنها را از مدینه بیرون کرد بنی نظیر به سوی خیبر حرکت کردند در حالیکه زنانشان آرایش کامل کرده وطلاهای خود را آویخته بودند با دف و مزمار در کوچه ها حرکت می کردند تا نشان دهند غمی از شکست ندارند.

فرهنگ دف نوازی در جهان

هرگاه سیرفرهنگی- اجتماعی دف را به عنوان یکی از ابتدائی ترین سازهای کوبه ای بنگریم به این نتیجه می رسیم که این ساز با ساختار فیزیکی ساده و صدای گیرایش هیچ گاه متعلق به فرهنگ یا مکان خاصی نبوده چراکه رد پای پیدایش و ساخت اولیه آن را به هیچ قوم و ملیتی نمی توان نسبت داد. ساخت، نواختن و استفاده از این ساز همواره در فرهنگهای مختلف متداول بوده ودر هرقوم با توجه به آداب و رسوم وسنتهای حاکم، کاربرد ویژه ای داشته است. جایگاه دف در میان اقوام قبایل همواره متفاوت بوده است: در برخی قبایل از دف به عنوان ساز اصلی در مجالس سور و شادی استفاده می شده است، حال آنکه در قومی دیگر استفاده از این ساز مخصوص مراسم جنگ و کار زار بوده و برخی دیگر آنرا برای اجرای مراسم آئینی مذهبی مورد استفاده قرار می داده اند. در برخی از قبایل رسم براین بوده که برای دف قربانی کنند ویا در هنگام نواختن دف با قربانی کردن گوسفند نسبت به دف و نوازنده آن ادای احترام نمایند.

این بدان معناست که تفکرات و تمدنهای بشی با هم یکسان نیستند و نمیتوان حدومرزی برای این اندیشه الهی- انسانی قرار داد. ما در اینجا فقط به بیان چند مورد در این باره اکتفا می کنیم . ابتدا انواع موسیقی رادر فرهنگ های مختلف به طور مختصر توضیح می دهیم وبعد به فرهنگ دف نوازی در جهان و به خصوص در ایران می پردازیم.

1) موسیقی مذهبی

2) موسیقی سوگ وعزا

3) موسیقی بزمی

4) موسیقی رزمی

موسیقی مذهبی

این نوع موسیقی در ادیان مختلف برای رها کردن روح از قالب تن و نجات آن از سرگردانی وبه آرامش رساندن یکتای جهان و جهانیان به کار می رفته است .

این نوع موسیقی را می توان پاکترین، رویائی ترین وبهترین نوع موسیقی دانست، چراکه همواره انسان را به سوی راستی، دوستی ومهربانی همراه با آرامش دعوت نموده است. آواز همراه موسیقی، معمولاً متون مذهبی بوده است که به طور گروهی خوانده می شده وسازهایی چون چنگ، نی، فلوت و دیگر سازهای آن قوم نیز شرکت داشته اند. مثلاً در مصر: مصریان قدیم به اتکا افکار دینی خود و اعتقاد به زندگی پس از مرگ و تصور به تساوی بین زندگی و مرگ منابع سرشاری درباره موسیقی به یادگار گذاشته اند که حدود پنجاه فلوت از عهد باستان مصر باقی مانده است .

موسیقی عزا

برای مشایعت مردگان ودر سوگ بزرگان و عزیزان از دست رفته اجرا می شده است که در آن غم و اندوهی وصف ناشدنی وجود دارد وانسان را به سوی بازنگری و اندیشیدن به مرگ و سرانجام خود فرا می خواند ودر نهایت، تسلی و آرامش خاصی برای بازماندگان به همراه دارد. این نوع موسیقی را می توان درجای جای دنیا مشاهده کرد و هر قومی با آداب ویژه خود به اجرای این موسیقی می پرداخته است.

موسیقی بزمی

در جشنها و مراسمی که به مناسبتهای مختلف برپا می شده از قبیل عروسیها، مراسم سالانه، برداشت محصول، تبدیل سال کهنه به سال نو، پیروزی سپاهیان و تمام جشنها و مراسم مختلف، اقوام گوناگون از آن استفاده می کرده اند.در این نوع موسیقی از صدای انسان همراه با سازهایی که خاص این نوع موسیقی بوده و همچنین رقصهای مختلف استفاده می شده است.

موسیقی رزمی

برای تقویت روح و روان سربازان در جنگ از نغمه ها و ریتمهای مهیج و پیش رونده استفاده می شده است. این ریتمها کاربرد به سزایی در بکارگیری نیروی سربازان و تسکین روح خسته آنان داشته اند.

دف نوازی در جهان

سازهایی شیه به دف در نقاط مختلف دنیا به چشم می خورند که کاربرد آنها بیشتر در مراسم قومی- قبیله ای است. در برخی نقاط آمریکای لاتین، سرخپوستان در مراسم مذهبیشان که توسط جادوگر قبیله انجام می شود از سازی کوبه ای ودایره ای شکل شبیه به دف استفاده می کنند، با این تفاوت که آن را بوسیله چوب می نوازند ونیز با ریسمانی از جنس سیم، طناب یا روده حیوان پشت ساز را به شکل ضربدر بسته و به وسیله این ریسمان ، ساز را در دست نگه می دارند. معمولاً برای رهایی از بیماریهای همه گیر وارتباط با ارواح و مراسم خاص، سرخپوستان از این ساز استفاده می کنند. در شمال آفریقا می توان نشانه هایی از دف را در مجلس بزم و رزم مشاهده کرد. سیاهپوستان از همین ساز در مراسم آئینی مذهبی خود به همراهی طبلهایی که به وسیله دست و چوب، چند نفری نواخته می شود، استفاده یم کنند. در آفریقای جنوبی در منطقه ای به نام لامو، مسلمانان در روز تولد پیغمبر اسلام (ص) مراسم جشنی برپا می کنند که در این مراسم پایکوبی دف نیز نواخته می شود . این ساز همانند دف ایران ساخته می شود، بااین تفاوت که در تادور کلاف این د از سنجهای نسبتاً بزرگی تشکیل شده که به صورت دوتائی در کنارهم قرار گرفته اند. یکی از مراسم مذهبی در طابفه بنی عامر آگوردات، اتیوپی که همراه با رقص مذهبی در روزهای جمعه به همراهی دف اجرا می شود که نمایانگر حضور این ساز باستانی کوبه ای می باشد، شیوه نوازندگی این ساز در این قوم دست آزاد می باشد. در آلاسکا موبدان برای درمان بیماریهایی که به وسیله موسیقی درمان می شوند (موسیقی درمانی) و همچنین ارتباط با ارواح از طریق شخص ثالث(مدیوم) از دف استفاده می کنند.بدنی حالت که، در هنگام نواختن ساز دف دور بستر بیمار می چرخند وبا او ارتباط روحی برقرار می نمایند. برای نواختن آن، پشت ساز ریسمانی از جنس طناب، یاسیم ویا روده حیوان به شکل ضربدر می بندند وبا چوب بروروی آن می کوبند. در چین نیز نواختن دف مرسوم است وآن را در جشنهای سالانه و مراسم شادی همراه با سازهای سنتی چین می نوازند. دف معمول در چین به شکل دفهای رایج در ایران است. دفهای چینی معمولاً با پوست گوساله، مارو ماهی ساخته می شوند. هنگام نواختن ازمیزانهای ساده و ترکیبی وبه خصوص میزانهای لنگی که مخصوص موسیقی چین است، استفاده می کنند.

در روسیه و کشورهای اقمار آن از قبیل: تاجیکستان، ازبکستان و بیشتر جمهوریهای مسلمان نشین، در موسیقی محلی از سازی به شکل دف استفاده می کنند، با این تفاوت که دف روسی کوچکتر از دف ایران است، اما کلافی پهن تر و ضخیم تر دارد و به جای دستگیره در محل سوراخی وجود دارد که انگشت شست را در آن قرار می دهند. از این ساز بیشتر برای مراسم مولودی خوانی مذهبی و اجرای موسیقی سنتی محلی استفاده می شود. در تاجیکستان دفهایی وجود دارد که شکل کلاف آنها مخروطی است. یعنی رویه کلاف مساحت بیشتری نسبت به بخش داخلیدارد. این طریق ساخت بیشتر به جهت تقویت و بهبود صدا انجام می گیرد ودر این نوع دف نیز به جای دستگیره از سوراخی در کلاف استفاده می شود که انگشت شیت دست چپ نوازنده ، درون این سوراخ قرار می گیرد.

در کشورهای عربی از دیر باز دف یکی از سازهای قابل احترام بوده است که بیشتر در مراسم آئینی- مذهبی از آن استفاده می شده، اما در زمان خلفای اموی و عباسی در جشنها وسورها آن را بکار می برده اند، در کشورهایی مانند عربستان و امارات استفاده از دفهایی متداول است که از نظر شکل و اندازه تفاوتی با دف وسرانگشتان دست راست به ببخش مرکزی پوست ضربه وارد می کنند) دراین کشورها دف را به نام « طار» می شناسند. در سوریه ولبنان نیز دف را می توان در گروه نوازیها، ارکستر ودر مراسم محلی وفولکلور مشاهده نمود. دف رایج در این مناطق مربع شکل می باشد که به ضرب قابدار نیز معروف است . در افغانستان نیز دف همراه با سازهایی از قبیل تمبور ودمبورا نواخته می شود که نوع نوازندگی آن با نوازندگی دف ایران تفاوت جندانی ندارد. اندازه و طول دفهای افغانستان43 سانتیمتر است. در پاکستان نیز مناطق محلی از دف در مراسم آئینی و سنتی استفاده می کنند و معمولاً داخل دف را به شکل مثلث با نوارهای چرمی وسیمی برای استحکام متصل می کنند و گاهی سنچها و زنجیرهایی به این نوارها آویزان می نمایند.

در کشور ترکیه دف جایگاه خاصی در میان مردم دارد و بیشتر در خانقاههای مولوی در شمار سازهای مقدس مورد استفاده قرار می گیرد و در اجرای موسیقی های محلی، به عنوان یکی از سازهای کوبه ای و ضربی این کشور کاربرد دارد. در کتاب موسیقی وساز در سرزمینهای اسلامی نوشته جین جن کینز- پل راو سینگ اولسن ترجمه بهروز وجدانی آمده است که ریتمها در قالب سیستمهای ریتمیک هریک از مدها که اصول نامیده می شود در میزانهای دو یا سه ضربی یا ترکیبی اجرا می شوند که در مجموع به خوبی بیانگر موسیقی ترکی هستند.

در کشور عراق نیز دف از اهمیت ویژه ای برخوردار است واز آن در مراسمهای مذهبی و جشنها وشادیهای قومی استفاده می شود. در قسمت شمال کردستان عراق دراویش رفاعی ودروایش قادری از دف در مراسم خانقاهی و آئینی- قومی خود استفاده می کنند. نوازندگان این دیار از مهارت و تکنیک نوازندگی بالایی برخوردارند. در مراکش نیز دف را به عنوان سازی برای سورها و جشنها بکار می برند. دف در این کشور بیشتر مورد توجه زنان می باشد. قولان این دیار نیز در مراسم قوالی و مذهبی دف می نوازند، شکل دف مراکشی همانند دایره زنگی بوده، اما بزرگتر و حجیمتر می باشد. در بحرین نیز دف از سازهای ریتمیک محلی آن دیار می باشد که در جشنهای بحرین به همراهی طبلها وسازهای ملودیک آن دیار نواخته می شود. نوع نوازندگی آن بیشتر تابع دست آزاد می باشد .

در فرهنگ کشور مصر ، این کشور اسرار آمیز با تاریخ چندین هزار ساله اش می توان، همراه ردپائی از دف مشاهده کرد. براساس نوشتارها ولوحه های به دست آمده در مصرباستان، در مراسم مشایعت پادشاهان و کاهنان، دف می نواختند. مردم عادی نیز در مراسم سور وشادی یا در مراسمی که برای رود نیل اجرا می شده از سازی همانند دف استفاده می کرده اند.

در مصر امروزه نیز جلوه دف از رونق نیفتاده است و می توان آن را در جای جای مصر همراه با مراسم محلی مشاهده نمود. یا در مجموعه هایی در ارکسترهای کوچک و بزرگ امروزی که ترکیب سازهای کوبه ای بخصوص با سازهای محلی، ملی و غربی می باشد ، به کار می رود. امروزه در ارکسترهای موسیقی مصر، هشت نوع دف با سایزهای متفاوت وصداها و نامهای مختلف وجود دارند که ترکیب زیبایی رادر ارکسترها بوجود می آورند وبه شرح زیر می باشد:

1- دف ریز: قطر آن 15 سانتی متر می باشد این نوع دف به دو صورت مختلف است : بازنگ وبدون نگ(ملیله) دف ریز زنگدار بردو نوع است :1) دف ریزی که در چهارطرف آن به حالت اضافه 4 عدد زنگ متصل شده است. 2) دف ریی که 3 عدد زنگ به آن متصل می باشد.

2- دف ریزی که قطر دایره آن 25 سانتی متر است.

3- قطر دف ریز نوع سوم 30 و35 سانتی متر می باشد: زنگهای این دو نوع دف درشت تر از دفهای 1و2 بوده، پوست آن از آهو می باشد.

4- دف ریزی که قطر دایره اش 40و45 سانتی متر است.

5- دف متوسط مصری که قطری معادل 50.55 سانتی متر دارد.

6- دف متوسط دیگری که قطر دایره آن 60 و65 سانتی متر می باشد.

7- دف بزرگ مصری که پوست آن از گوساله بوده، قطر دایره اش 80و85 سانتی متر است.

8- دف باس: بزرگترین دف مصر می باشد، قطر دایره آن 1متر (100سانتی متر) و عرض کلاف 15 سانتی متر می باشد: در هنگام اجرای دف باس در ارکستر به وسیله دست راست، به مرکز دف می کوبند. این نوع دف بدن زنگ است و پوست آن از گوساله و شتر تهیه می شود.

جنس زنگها(ملیله ها) در دفهای مصری نقره و طلا می باشد.

در الجزایر نیز همانند سایر کشورهای اسلامی از ساز دف به عنوان ساز ریتمیک استفاده می شود. دف الجزایری با قاب چهار گوش که روی آن پوست کشیده می شود با طول 23 سانتی متر می باشد.در اوزاد مراکش دفهای بزرگی وجود دارد که در جشن تولد حضرت محمد«ص» همراه به آوازهای ویژه ای که مردان و زنان می خوانند ، می نوازند. در مراکش دف را بندیر می نامند و معمولاً در روی آنها نقوشی براساس افسانه ها و اعتقاد عامی مردم رسم می کنند.

امروز یکشنبه اول فروردین 1392